خزر آرام آرام می‌میرد

ریحان نیوز _ سکینه مریخ | طی دو دهه گذشته، تراز آب دریای خزر دو متر کاهش یافته و تنها در سه سال اخیر، این میزان به ۷۰ سانتی‌متر رسیده است؛ وضعیتی که آن را “بحران خزر” نامیده‌اند.

برخی متخصصان اگرچه نوسانات تراز آب را پدیده‌ای طبیعی و متاثر از تغییر اقلیم می‌دانند، اما آنچه بیش از پیش نگران‌کننده است، آلودگی‌های بی‌رویه این دریای محصور است. بسیاری معتقدند که کاهش تراز آب و افزایش غلظت آلاینده‌ها، دو روی یک سکه‌اند که هر دو به شدت اکوسیستم خزر را تهدید می‌کنند.

*منابع آلودگی: دشمنان پیدا و پنهان خزر

دریای خزر از چندین جبهه در معرض آلودگی قرار دارد، از نظر آلودگی‌های نفتی که عمدتاً ناشی از فعالیت‌های کشورهای همسایه، به‌ویژه جمهوری آذربایجان است.

از منظر فاضلاب‌های شهری و روستایی با ورود مستقیم فاضلاب‌های تصفیه نشده از سواحل ایران، که یکی از بزرگترین معضلات است.

به دلیل کشت گسترده برنج (به‌ویژه کشت دوم) در شمال ایران، مقادیر زیادی کود و سم وارد آب‌های زیرزمینی و سپس از طریق رودخانه‌ها به خزر می‌ریزد، همچنین شاهد وزش ریزگردها از سواحل بیابانی ترکمنستان به جنوب دریا و سواحل ایران هستیم.

در میان این آلاینده‌ها، ورود فاضلاب و سموم کشاورزی به دلیل حجم بالا و اثرات مخرب طولانی‌مدت، از اهمیت و جدیت بیشتری برخوردارند.

*چالش‌های مضاعف: تغییر اقلیم و سوءمدیریت انسانی

تغییر اقلیم با کاهش بارندگی، افزایش دما و تبخیر آب، رودخانه‌های منتهی به خزر را خشک کرده و توانایی خودپالایی آن‌ها را از بین برده است. این امر باعث می‌شود آلودگی‌ها با غلظت بالاتری وارد دریا شوند. کاهش ۲۵ سانتی‌متری دیگر در تراز آب خزر در سال‌های اخیر، خود گواه این فاجعه است.

علاوه بر این، پروژه‌های پرورش ماهی در قفس بدون مطالعات کافی و ظرفیت‌سنجی، به معضلی جدید تبدیل شده‌اند. فضولات میلیون‌ها ماهی پرورشی و ورود گونه‌های غیربومی مانند قزل‌آلای رنگین‌کمان، تعادل جمعیتی ماهی‌ها را بر هم زده و بر آلودگی و کاهش توان خودپالایی دریا می‌افزاید. لکه جلبکی چند هزار کیلومتر مربعی که در سال ۲۰۰۳ به دلیل ورود فاضلاب و مواد مغذی ایجاد شد، نمونه‌ای از پیامدهای سوءمدیریت است.

آلودگی دریای خزر تنها یک مشکل زیست‌محیطی نیست؛ بلکه ابعاد گسترده‌ای از زندگی انسان‌ها و جوامع را تحت تأثیر قرار می‌دهد:

خطرناک‌ترین آلودگی‌ها، آلودگی‌های نفتی و فلزات سنگین هستند که خاصیت تجمع بیولوژیکی دارند و از طریق زنجیره غذایی به انسان منتقل می‌شوند و سلامت عمومی را تهدید می‌کنند.

کاهش جمعیت آبزیان و آسیب به صنعت صیادی، معیشت ماهیگیران را به خطر می‌اندازد. آلودگی سواحل و شناگاه‌ها نیز جذب گردشگر را کاهش داده و به بیکاری در این بخش منجر می‌شود، تغییرات اکولوژیکی می‌تواند به مهاجرت ساکنان مناطق ساحلی منجر شود.

آلودگی خزر حتی می‌تواند به تنش‌های سیاسی بین کشورهای حاشیه این دریا منجر شود، چرا که کشورها ممکن است یکدیگر را به دلیل عدم رعایت استانداردهای زیست‌محیطی مورد انتقاد قرار دهند.

مشکل اصلی در سواحل شمالی ایران، زیرساخت‌های ناکافی و انباشت زباله است. با وجود دسترسی به فناوری‌های لازم برای تصفیه فاضلاب، فقدان بودجه و عزم راسخ مسئولان، مانع از حل این مشکلات شده است. فاضلاب‌ها به شکل خام و سطحی وارد دریا می‌شوند، در حالی که در دریاها تصفیه عمقی صورت می‌گیرد و ورود سطحی آلاینده‌ها، غلظت آلودگی را به شدت افزایش می‌دهد.

در مجموع، آلودگی دریای خزر نه تنها بر محیط زیست، بلکه بر ابعاد اقتصادی، سیاسی و اجتماعی جامعه تأثیرات عمیقی دارد. اگر وضعیت با همین منوال پیش برود و سازمان‌های متولی با همکاری کشورهای همسایه، اقدام مؤثری انجام ندهند، حیات خزر با بحرانی بزرگ مواجه خواهد شد. نجات این موهبت بزرگ، نیازمند مطالعه دقیق، برنامه‌ریزی جامع و اقدامات فوری با مشارکت تمامی ذی‌نفعان است.