آلودگی آب خزر به غذای انسان رسید

ریحان نیوز _ سکینه مریخ | در حالی که این روزها بحث‌های داغی پیرامون کاهش سطح تراز آب دریای خزر در محافل علمی و اجرایی کشور در جریان است، یک پژوهشگر برجسته در زمینه مطالعات دریایی هشدار می‌دهد که خطری به مراتب جدی‌تر و نگران‌کننده‌تر، یعنی آلودگی آب خزر، سلامت انسان و اکوسیستم منطقه را به طور مستقیم هدف قرار داده است.

همایون خوشروان در گفت‌وگوی تفصیلی با ما تاکید کرد که این آلودگی‌ها، با ورود سموم و آلاینده‌های مختلف به زنجیره غذایی، پیامدهای جبران‌ناپذیری در پی خواهند داشت که اهمیت آن فراتر از نوسانات طبیعی تراز آب دریاست، متن مصاحبه به شرح زیر است:

سوال: در حال حاضر بحث‌های زیادی درباره کاهش تراز آب دریای خزر مطرح است. به نظر شما این موضوع تا چه حد نگران‌کننده است؟

پاسخ: در حال حاضر، بیشتر توجه محافل علمی و اجرایی کشور معطوف به کاهش سطح تراز آب دریای خزر است. اما واقعیت این است که اهمیت آلودگی دریای خزر بسیار فراتر از کاهش تراز سطح آن است. چرا؟ چون کاهش یا افزایش سطح تراز در کارنامه خزر همیشه بوده و همواره خواهد بود. این یک پدیده سیکلی است و بارها اتفاق افتاده است؛ یعنی در سال‌های پیش رو هم افزایش تراز و هم کاهش تراز را تجربه خواهیم کرد.

سوال: پس شما آلودگی را چالش بزرگ‌تری می‌دانید. دقیقاً چه نوع آلودگی‌هایی دریای خزر را تهدید می‌کند و منبع آنها کجاست؟

پاسخ: دقیقاً. چیزی که نمی‌شود به راحتی از آن گذشت و نجاتش داد، آلودگی آب‌های ساحلی خزر است که متأسفانه در کشور ما آلودگی‌های مختلفی وارد دریا می‌شود. یکی از مهمترین آنها آلودگی‌های نفتی است که از کشور آذربایجان وارد آب‌های آستارا می‌شود. این آلودگی تقریباً ۱۲۰ کیلومتر از محدوده ساحلی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، به شکلی که گاهی در فصل سرد، امواج طوفانی باعث می‌شوند مواد جامد حاصل از آلودگی‌های نفتی به شکل گلوله‌هایی کنار ساحل رسوب کنند. این نه تنها ماسه‌های ساحلی را آلوده می‌کند، بلکه گیاهان و جانورانی که در محدوده ساحلی هستند را نیز نابود می‌کند و تأثیر بسزایی بر اکوسیستم‌های ساحلی می‌گذارد.

سوال: آیا در بخش‌های دیگر خزر هم با چنین مشکلاتی مواجه هستیم؟ مثلاً سمت شرق، یعنی سواحل ترکمنستان؟

پاسخ: نکته اینجاست که در شرق دریای خزر و در محدوده آب‌های ترکمنستان، این مشکل را نداریم، چون آنجا منابع آلاینده مهمی وجود ندارد. به دلیل بیابانی بودن سواحل خزر در آن محدوده، ریسک آلودگی خیلی پایین است. البته، بیابان‌هایی داریم که می‌توانند تحت تأثیر طوفان‌های اقلیمی، کانون ریزگردها باشند که منطقه ساحلی خزر را در بخش شرقی و جنوب شرقی دچار چالش کند. مثلاً در تابستان امسال در شهرهای بهشهر، گلوگاه، گرگان و آق قلا مشکل ریزگرد داشتیم که حاصل همان طوفان‌هایی است که در خشکی اتفاق می‌افتد و رسوبات و ریزدانه‌های ساحلی را به حرکت درمی‌آورد و چرخه اقتصاد و اجتماع را برای مدتی دچار اختلال می‌کند.

سوال: برگردیم به سواحل ایران، وضعیت رودخانه‌های منتهی به خزر چگونه است و چه تأثیری بر آلودگی آب دارند؟

پاسخ: در سواحل مستقر بین آستارا تا گمیشان، که شامل استان‌های ساحلی گیلان، مازندران و گلستان می‌شود، بیش از ۱۰۰ رودخانه وجود دارد که در دو قالب پیچان‌رود و رودخانه‌های گیسویی شکل، آب‌هایشان وارد دریای خزر می‌شود. عمده رودخانه‌های پیچان‌رود، رودخانه‌هایی هستند که از شهرهای مهم عبور می‌کنند، مانند رودخانه تلار از قائمشهر، بابل‌رود از بابل، چالوس‌رود از چالوس، رودخانه سرخرود از داخل فریدونکنار و سرخرود، رودخانه سیاه‌رود و تجن از ساری و رودخانه نکا‌رود از نکا.

سوال: یعنی این رودخانه‌ها خودشان منبع آلودگی هستند؟

پاسخ: بله، نکته مهم اینجاست که از آب تمام این رودخانه‌ها برای مصارف کشاورزی استفاده می‌شود. بعد از آنکه آب آنها وارد زمین‌های کشاورزی شد، سموم دفع آفات و کودهای شیمیایی وارد آن می‌شوند. سپس این آلاینده‌ها وارد منابع آبی زیرزمینی شده، آنها را آلوده می‌کنند و دوباره به رودخانه برمی‌گردند و در نهایت به دریای خزر می‌رسند. علاوه بر این، پسماندها و پساب‌های شهری هم مستقیماً وارد این رودخانه‌ها می‌شوند که نرخ آلودگی میکروبی را در آب‌های ساحلی به شدت افزایش می‌دهند.

یکی از هات‌اسپات‌های مهم در سواحل جنوبی خزر، آلودگی‌های حاصل از سموم دفع آفات و کودهای شیمیایی است که به ویژه از اوایل فروردین‌ماه تا نزدیک مهرماه منطقه را تحت پوشش قرار می‌دهد. دوم، پساب‌های انسانی هستند که همواره در طول سال آب‌ها را آلوده می‌کنند. این نکته مهمی است، چراکه آب‌های ساحلی ما دارند توسط این مسائل آلوده می‌شوند.

سوال: و حضور گردشگران پرشمار در شمال هم به این آلودگی‌ها اضافه می‌کند؟

پاسخ: متأسفانه بله. اتفاق بدی که اینجا می‌افتد این است که ما گردشگران بسیاری داریم که در طول سال به سواحل دریای خزر می‌آیند. امسال که رکورد ۲۰ تا ۲۱ میلیون مسافر را داشتیم. این تعداد دفع پساب و پسماند دارند که به نرخ آلودگی‌ها می‌افزایند. نکته نگران‌کننده‌تر این است که شناگاه‌هایی که برای این افراد در مناطق ساحلی تعبیه شده‌اند، بیشتر آنها در معرض سواحلی قرار گرفته‌اند که پرخطرترین، پرریسک‌ترین و آلوده‌ترین سواحل هستند.

سوال: می‌توانید نمونه‌ای از این سواحل پرخطر را نام ببرید؟

پاسخ: بله، یکی از این سواحل می‌تواند ساحل شرق بندر بابلسر بین شازده‌رود تا باب‌رود باشد. این یعنی جایی که آلودگی‌های بابل‌رود مستقیماً وارد آن می‌شود و تحت تأثیر جریان‌های غرب به شرق به سمت این منطقه حرکت می‌کند. رودخانه شازده هم به آن کمک می‌کند که ریسک آلودگی بالا برود.

سوال: با این تفاسیر، به نظر می‌رسد وضعیت آلودگی آب خزر بسیار جدی است و مستقیماً بر زندگی انسان‌ها تأثیر می‌گذارد. ممنون از توضیحات کامل شما.

پاسخ: خواهش می‌کنم. امیدوارم این اطلاعات به افزایش آگاهی عمومی و اتخاذ تدابیر لازم کمک کند.