مازندران تشنه‌ی نگاه ملی؛زیرساخت‌هایی که زیر بار گردشگری خم شده اند

به گزارش ریحان نیوز،نشست خبری مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مازندران به مناسبت هفته صرفه‌جویی در مصرف آب، بیش از آنکه مرور عملکرد یک دستگاه اجرایی باشد، روایت واقعیت‌های پنهان در پشت چهره سرسبز استان بود؛ روایتی از منابع آبی که زیر فشار مصرف فزاینده قرار گرفته‌اند، شبکه‌هایی که سال‌هاست نیازمند نوسازی هستند و استانی که برای تداوم نقش ملی خود در میزبانی از میلیون‌ها ایرانی، بیش از هر زمان دیگری به نگاه ملی در حوزه زیرساخت‌ها نیاز دارد.

مازندران تشنه‌ی نگاه ملی؛ زیرساخت‌هایی که زیر بار گردشگری خم شده‌اند

مازندران سال‌هاست میزبان ایران است؛ استانی که در هر تعطیلی، جاده‌هایش مملو از مسافر می‌شود، شهرهایش نفس تازه‌ای از حضور گردشگران می‌گیرد و روستاهایش پذیرای جمعیتی می‌شوند که گاه چندین برابر ساکنان دائمی آن هستند. اما پشت این چهره پرجنب‌وجوش و سرسبز، واقعیتی کمتر دیده‌شده جریان دارد؛ واقعیتی که در لوله‌های فرسوده آب، مخازن نیمه‌کافی، چاه‌های تحت فشار و سفره‌های زیرزمینی خسته خود را نشان می‌دهد.

مازندران را «نگین سبز ایران» می‌نامند؛ سرزمینی که نامش با باران، جنگل و رودخانه گره خورده است. با این حال، همین استان امروز با چالش‌هایی روبه‌روست که شاید در نگاه نخست با تصویر عمومی از آن همخوانی نداشته باشد. استانی که سالانه پذیرای حدود هفده میلیون مسافر است، همچنان با شاخص‌های جمعیت ثابت سه میلیون و پانصد هزار نفری برنامه‌ریزی و ارزیابی می‌شود؛ شکافی که به تدریج خود را در کیفیت خدمات، فرسودگی زیرساخت‌ها و افزایش تنش‌های آبی نشان داده است.

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مازندران با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در برنامه‌ریزی و تخصیص اعتبارات، گفت: مازندران به واسطه میزبانی سالانه حدود هفده میلیون مسافر و جمعیت شناور چند میلیونی، دیگر صرفاً یک استان نیست و باید با نگاه ملی دیده شود؛ چرا که زیرساخت‌های فعلی آن برای جمعیتی حدود سه میلیون و پانصد هزار نفر طراحی شده است و این سخنان در واقع بازتاب یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال مغفول‌ترین چالش‌های مازندران است؛ استانی که سال‌هاست نقش میزبان میلیون‌ها ایرانی را بر عهده دارد، اما همچنان در بسیاری از شاخص‌های برنامه‌ریزی، بودجه‌ریزی و تخصیص منابع، بر مبنای جمعیت ثابت خود سنجیده می‌شود. در حالی که بخش قابل توجهی از خدمات عمومی استان نه تنها به ساکنان مازندران، بلکه به میلیون‌ها مسافر، گردشگر و مالکان واحدهای غیردائم ارائه می‌شود.

در عمل، آنچه بر شبکه‌های خدماتی استان تحمیل می‌شود، بسیار فراتر از ظرفیت‌های پیش‌بینی شده است. جاده‌ها، مراکز درمانی، شبکه برق، سامانه‌های جمع‌آوری پسماند و به ویژه تأسیسات آب و فاضلاب، در بسیاری از روزهای سال با جمعیتی مواجه می‌شوند که چندین برابر جمعیت رسمی استان است. این افزایش ناگهانی تقاضا، فشار مضاعفی بر زیرساخت‌هایی وارد می‌کند که عمده آنها دهه‌ها پیش و بر اساس نیازهای جمعیتی بسیار کمتر طراحی شده‌اند.

برارزاده با اشاره به شرایط خاص مازندران اظهار کرد: در ایام تعطیلات و مناسبت‌های مختلف، جمعیت استان گاه به بیش از ده میلیون نفر می‌رسد، در حالی که زیرساخت‌های موجود برای جمعیت ثابت حدود سه میلیون و پانصد هزار نفر طراحی شده‌اند.

این اختلاف چشمگیر میان ظرفیت زیرساخت‌ها و حجم واقعی خدمات‌گیرندگان، خود را بیش از هر جا در حوزه آب نشان می‌دهد. مصرف آب در روزهای اوج سفر به شکل قابل توجهی افزایش می‌یابد، مخازن ذخیره تحت فشار قرار می‌گیرند، ایستگاه‌های پمپاژ با حداکثر توان فعالیت می‌کنند و شبکه‌های فرسوده توزیع آب ناچارند چندین برابر شرایط عادی خدمات ارائه دهند. در برخی روستاها و مناطق گردشگرپذیر، جمعیتی که در تعطیلات حضور پیدا می‌کند چند برابر جمعیت بومی است و همین مسئله برنامه‌ریزی برای تأمین آب پایدار را با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو کرده است.

از سوی دیگر، هزینه این میزبانی تنها به افزایش مصرف آب محدود نمی‌شود. فرسودگی سریع‌تر تأسیسات، افزایش هزینه‌های نگهداری و تعمیرات، نیاز به توسعه مداوم شبکه‌ها، احداث مخازن جدید و تأمین منابع آبی بیشتر، همگی پیامدهای مستقیم حضور میلیون‌ها مسافر در استانی است که بخش مهمی از اقتصاد گردشگری کشور را بر دوش می‌کشد.

وی همچنین افزود: مردم مازندران در همه ایام سال بار میزبانی از میلیون‌ها مسافر را بر دوش می‌کشند و طبیعی است که تأمین زیرساخت‌های متناسب با این شرایط نیز باید با نگاه ملی دنبال شود.

واقعیت این است که مازندران تنها به مردم خود خدمات ارائه نمی‌کند؛ این استان در عمل بخشی از زیرساخت‌های رفاهی و گردشگری کشور را تأمین می‌کند.

از همین رو، بسیاری از کارشناسان معتقدند تخصیص اعتبارات بر اساس جمعیت ثابت، پاسخگوی نیازهای واقعی استان نیست و لازم است شاخص‌هایی مانند جمعیت شناور، حجم گردشگر و نقش ملی مازندران در معادلات توسعه‌ای کشور مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا تداوم وضعیت فعلی، فشار بر منابع طبیعی و زیرساخت‌های حیاتی استان را بیش از گذشته افزایش خواهد داد.

پارادوکس آب در سرزمین باران

مازندران سال‌هاست با یک تناقض آشکار زندگی می‌کند؛ استانی که نامش با باران، رودخانه، تالاب و جنگل گره خورده، امروز در فهرست مناطق دارای تنش آبی کشور قرار گرفته است و شاید برای افکار عمومی این پرسش مطرح باشد که چگونه استانی که از پربارش‌ترین مناطق ایران محسوب می‌شود، با مشکل تأمین آب آشامیدنی پایدار مواجه است؟

پاسخ این پرسش را باید در مجموعه‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته جست‌وجو کرد؛ از رشد بی‌سابقه جمعیت شناور و توسعه گردشگری گرفته تا فرسودگی زیرساخت‌ها، تغییر الگوی مصرف و وابستگی تاریخی به منابع آب زیرزمینی. واقعیت این است که فراوانی بارش الزاماً به معنای دسترسی پایدار به آب شرب نیست و بخش مهمی از بارندگی‌های مازندران به دلیل نبود زیرساخت‌های کافی ذخیره‌سازی و انتقال، به دریا می‌ریزد و سهم استان از آب‌های سطحی همچنان بسیار کمتر از ظرفیت‌های طبیعی آن است.

زنگ خطر برای سفره‌های زیرزمینی

یکی از مهم‌ترین محورهای مطرح شده در این نشست، وابستگی بالای مازندران به منابع آب زیرزمینی بود؛ موضوعی که از نگاه کارشناسان می‌تواند آینده منابع آبی استان را با مخاطرات جدی مواجه کند و بر اساس آمارهای ارائه شده، هشتاد و دو درصد آب آشامیدنی مازندران از منابع زیرزمینی و تنها هجده درصد از منابع آب سطحی تأمین می‌شود و در حال حاضر تأمین آب شرب استان از طریق هفتصد و پنجاه و هشت حلقه چاه و حدود چهارصد دهنه چشمه انجام می‌شود؛ آماری که به خوبی نشان می‌دهد ستون اصلی تأمین آب استان بر دوش سفره‌های زیرزمینی قرار دارد.

اما این وابستگی سنگین، هزینه‌های پنهان فراوانی به همراه دارد. برداشت مستمر از آبخوان‌ها در بلندمدت می‌تواند به افت سطح آب زیرزمینی، کاهش کیفیت منابع، پیشروی آب شور در مناطق ساحلی و حتی تهدید امنیت آبی نسل‌های آینده منجر شود و نشانه‌های این وضعیت از شرق تا غرب استان قابل مشاهده است؛ از گلوگاه و بهشهر تا فریدونکنار و بابلسر، مناطقی وجود دارند که با افزایش شوری آب، بالا رفتن هدایت الکتریکی (EC) و وجود عناصر آهن و منگنز در منابع آب مواجه هستند.

کارشناسان معتقدند ادامه این روند، علاوه بر افزایش هزینه‌های تصفیه و بهره‌برداری، می‌تواند بخشی از منابع ارزشمند آب زیرزمینی استان را با تهدید جدی مواجه کند و به همین دلیل، حرکت به سمت استفاده بیشتر از آب‌های سطحی، نه یک انتخاب بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای آینده مازندران است.

چهل و چهار شهر در خط مقدم تنش آبی

شاید مهم‌ترین هشدار مطرح شده در این نشست، اعلام قرار گرفتن چهل و چهار شهر مازندران در وضعیت تنش آبی باشد؛ آماری که برای استانی با این میزان بارندگی، زنگ خطری جدی محسوب می‌شود.

تنش آبی لزوماً به معنای بی‌آبی نیست؛ بلکه به این معناست که زیرساخت‌ها و منابع موجود توان پاسخگویی مطمئن به نیاز مصرف‌کنندگان را ندارند و وقتی جمعیت افزایش پیدا می‌کند، مصرف بالا می‌رود، شبکه‌ها فرسوده می‌شوند و منابع جدید جایگزین نمی‌شوند، حتی مناطق پربارش نیز در معرض تنش قرار می‌گیرند.

بر اساس اعلام مدیرعامل آبفای مازندران، نوزده شهر استان در شرایط بحرانی و اضطراری قرار دارند و این موضوع نشان می‌دهد مسئله آب در مازندران دیگر یک دغدغه مقطعی یا فصلی نیست، بلکه به موضوعی راهبردی در حوزه توسعه، گردشگری و امنیت زیست‌محیطی تبدیل شده است.

پروژه‌هایی برای نجات زیرساخت‌های آبی

در مقابل این چالش‌ها، آبفای مازندران تلاش کرده با اجرای طرح‌های متعدد، بخشی از عقب‌ماندگی‌های زیرساختی را جبران کند و اکنون یک‌هزار و دویست و سی و پنج پروژه آب و فاضلاب در نقاط مختلف استان در دست اجراست و برنامه‌ریزی شده این تعداد تا سال هزار و چهارصد و شش به دو هزار و پانصد پروژه برسد.

این پروژه‌ها صرفاً طرح‌های عمرانی نیستند؛ هر مخزن ذخیره آب، هر خط انتقال جدید، هر چاه تجهیز شده و هر شبکه اصلاح شده، بخشی از پازل تأمین امنیت آبی استان را تشکیل می‌دهد و با این حال، حجم نیازها به اندازه‌ای است که اعتبارات استانی به تنهایی پاسخگوی آن نیست و تحقق این اهداف نیازمند حمایت جدی دولت و تخصیص منابع ملی است.

پنج هزار و سیصد کیلومتر شبکه خسته

یکی از مهم‌ترین مشکلاتی که کمتر به چشم می‌آید، فرسودگی گسترده شبکه‌های توزیع آب در استان است و طبق آمار ارائه شده، حدود پنج هزار و سیصد کیلومتر از شبکه آبرسانی مازندران فرسوده است؛ شبکه‌ای که در بسیاری از مناطق عمر آن به چند دهه می‌رسد و دیگر توان پاسخگویی به نیازهای امروز را ندارد.

نتیجه این فرسودگی، هدررفت حدود پانزده درصد از آب تولیدی استان است. به عبارت دیگر، بخشی از آبی که با صرف هزینه‌های سنگین استخراج، انتقال و تصفیه می‌شود، پیش از رسیدن به دست مشترکان از شبکه خارج می‌شود.

در شرایطی که استان با کمبود منابع و افزایش تقاضا مواجه است، کاهش هدررفت آب می‌تواند به اندازه احداث یک منبع جدید تأمین آب اهمیت داشته باشد. به همین دلیل کارشناسان، نوسازی شبکه‌های فرسوده را یکی از اولویت‌های اصلی مدیریت منابع آبی مازندران می‌دانند.

مصرفی فراتر از ظرفیت منابع

چالش آب در مازندران تنها به زیرساخت‌ها محدود نمی‌شود. الگوی مصرف نیز به یکی از دغدغه‌های مهم تبدیل شده است و میانگین مصرف آب در شهرهای استان به یکصد و نود و یک لیتر و در روستاها به دویست و سیزده لیتر در شبانه‌روز می‌رسد؛ ارقامی که فاصله محسوسی با الگوی استاندارد مصرف دارند.

این آمار زمانی نگران‌کننده‌تر می‌شود که بدانیم شصت و سه درصد مشترکان خانگی استان بیش از الگوی تعیین شده آب مصرف می‌کنند. در چنین شرایطی، مدیریت مصرف و فرهنگ‌سازی عمومی در کنار توسعه زیرساخت‌ها، به یکی از ارکان اصلی تأمین آب پایدار تبدیل شده است.

عقب‌ماندگی فاضلاب؛ تهدیدی برای محیط زیست

در کنار دغدغه تأمین آب، وضعیت فاضلاب نیز از چالش‌های مهم مازندران به شمار می‌رود. استانی که اقتصاد آن به گردشگری، کشاورزی و محیط زیست وابسته است، نمی‌تواند نسبت به توسعه شبکه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب بی‌تفاوت باشد.

در حالی که میانگین پوشش فاضلاب در کشور حدود پنجاه و هفت درصد است، این شاخص در مازندران تنها به حدود بیست و سه درصد می‌رسد. این فاصله قابل توجه نشان می‌دهد که استان هنوز با عقب‌ماندگی تاریخی در حوزه فاضلاب روبه‌رو است؛ موضوعی که در صورت تداوم، می‌تواند کیفیت منابع آب سطحی و زیرزمینی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

مطالبه ای فراتر از بودجه

آنچه از مجموع سخنان مدیرعامل آبفای مازندران برداشت می‌شود، صرفاً درخواست برای افزایش اعتبارات نیست؛ بلکه مطالبه‌ای برای اصلاح نگاه برنامه‌ریزی کشور به استانی است که بخش مهمی از بار گردشگری ایران را بر دوش می‌کشد.

به گزارش ریحان نیوز ، مازندران امروز نه فقط برای سه میلیون و پانصد هزار ساکن خود، بلکه برای میلیون‌ها مسافری که در طول سال وارد این استان می‌شوند، آب، خدمات و زیرساخت تأمین می‌کند و از همین رو، تأمین آب پایدار، حفاظت از منابع زیرزمینی، توسعه شبکه‌های فاضلاب و بازسازی زیرساخت‌های فرسوده، دیگر یک مطالبه محلی نیست؛ ضرورتی ملی برای حفظ پایداری زیست‌محیطی، گردشگری و اقتصادی یکی از مهم‌ترین استان‌های کشور است.

شاید امروز مسئله اصلی مازندران کمبود آب نباشد؛ مسئله اصلی، کمبود زیرساخت‌هایی است که بتوانند این نعمت را برای نسل‌های آینده حفظ کنند.