بحران فاضلاب و آلودگی نفتی؛ بلای جان شهرهای ساحلی

به گزارش ریحان نیوز، بر اساس اعلام وزارت نیرو در دو سال گذشته، تنها ۵۲.۴ درصد جمعیت شهری ایران به شبکه جمع‌آوری فاضلاب دسترسی دارند. همین امر سبب شده تا حدود ۸۰ درصد فاضلاب استان‌های ساحلی شمال و جنوب کشور، از جمله خوزستان، مازندران و هرمزگان، مستقیماً وارد دریا شود.

پرگل قوام مصطفوی، متخصص بیولوژی دریا، در گفت‌وگویی توضیح می‌دهد که ورود فاضلاب خانگی مقادیر زیادی مواد مغذی مانند نیتروژن و فسفر را وارد آب می‌کند. این مواد منجر به شکوفایی جلبکی می‌شوند که اگر جلبک‌ها سمی باشند، میزان سم در آب افزایش یافته و به ماهی‌ها آسیب می‌رساند. همچنین، تولید مواد موکوسی و چسبناک توسط جلبک‌ها می‌تواند سیستم فیلتراسیون موجوداتی مانند مرجان‌ها و آبشش ماهی‌ها را مختل کرده و موجب مرگ آن‌ها شود. کاهش نفوذ نور به عمق آب و ایجاد بوی نامطبوع نیز از دیگر تبعات این پدیده است.

مصطفوی همچنین به خطر میکروپلاستیک و نانوپلاستیک‌ها اشاره می‌کند که به دلیل ورود پسماندها به دریا، به یک معضل جهانی تبدیل شده‌اند و ذرات ریز آنها در بدن ماهی‌ها نیز یافت می‌شوند. عمق کم خلیج فارس و تنوع زیستی بالای آن، این مشکلات را در مقایسه با دریای خزر تشدید می‌کند، اگرچه خزر نیز با آلودگی شدید فاضلاب خانگی دست و پنجه نرم می‌کند؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد میزان باکتری‌های عامل بیماری‌های گوارشی (کلی‌فرم‌ها) در خزر به شدت بالاست.

*امید به بهبود با تصفیه‌خانه‌ها

با این حال، کورسوی امیدی برای بهبود این وضعیت وجود دارد. پروژه احداث تصفیه‌خانه فاضلاب بندرعباس که چند سال پیش آغاز شده، قرار است در آینده نزدیک به بهره‌برداری برسد. کارشناسان محیط زیست معتقدند این اقدام می‌تواند کمک بزرگی به حفظ اکوسیستم خلیج فارس کند و راه را برای تکرار چنین پروژه‌هایی در دیگر شهرهای ساحلی جنوب و شمال کشور هموار سازد.

همچنین محمد درویش، کنشگر محیط زیست، راه‌اندازی این تصفیه‌خانه را “یک تیر و چند نشان” می‌داند.

وی می‌گوید سالانه ۲ میلیارد متر مکعب پساب از هرمزگان وارد خلیج فارس می‌شود و با تصفیه این فاضلاب و انتقال پساب تصفیه شده به صنایع، علاوه بر کاهش آلودگی دریا، می‌توان جلوی فرونشست زمین را نیز گرفت.

علی سلاجقه، رئیس سازمان محیط زیست، نیز سال گذشته با تاکید بر اهمیت حفظ سلامت دریا، اعلام کرد که صنایع بندرعباس از پساب این تصفیه‌خانه استفاده خواهند کرد.

استانداری هرمزگان نیز اعلام کرده است که امیدوارند بخشی از این پروژه تا پایان سال جاری تکمیل شده و پساب تصفیه‌خانه در سال آینده به صنایع غرب بندرعباس برسد. این پروژه نه تنها فاضلاب شهری را تصفیه می‌کند، بلکه نیاز صنایع به آب چاه را کاهش داده و به حفظ منابع آبی زیرزمینی نیز کمک شایانی خواهد کرد.

*چالش‌های دریای خزر

دریای خزر نیز علاوه بر آلودگی فاضلاب و مواد نفتی، با چالش‌های دیگری از جمله تغییرات اقلیمی، کاهش تراز آب و تهدیدات ویژه آبزیان روبروست. اصغر عبدلی، متخصص اکولوژی آبزیان، به مشکلات تکثیر مصنوعی ماهی‌ها و رهاسازی گونه‌های غیربومی اشاره می‌کند.

وی توضیح می‌دهد که رهاسازی ۲۰۰ هزار تن ماهی در قفس، موجب ورود فضولات و غذای باقی‌مانده به خزر می‌شود و آلودگی را افزایش می‌دهد. همچنین، ورود گونه‌هایی مانند قزل‌آلای رنگین‌کمان که رقیب غذایی کیلکا، یکی از ماهی‌های بومی، است، تعادل زیستی دریا را برهم زده است.

صید بی‌رویه خاویار و ساخت سدهای متعدد که رودخانه‌های منتهی به خزر را خشک و کم‌آب کرده‌اند، نیز از دیگر عوامل تهدیدکننده ماهیان اقتصادی خزر هستند. عبدلی هشدار می‌دهد که در صورت ادامه این روند، شاهد انقراض خاموش ماهیان باارزش این دریاچه خواهیم بود.

در مجموع، وضعیت آب‌های ساحلی ایران، چه در خلیج فارس و چه در دریای خزر، به دلیل ورود بی‌رویه فاضلاب و آلاینده‌های نفتی به شدت بحرانی است. این آلودگی‌ها نه تنها سلامت اکوسیستم‌های دریایی بی‌نظیر کشور را به خطر انداخته و به کاهش جمعیت ماهیان و آبزیان منجر شده‌اند، بلکه با ایجاد بوی نامطبوع و شیوع بیماری‌ها، بر کیفیت زندگی ساکنان شهرهای ساحلی و صنعت گردشگری نیز تأثیر منفی گذاشته‌اند.

ضرورت مدیریت یکپارچه و عزم ملی برای احداث و تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب، کنترل آلودگی‌های صنعتی و نفتی، و اجرای دقیق پروتکل‌های زیست‌محیطی بیش از پیش احساس می‌شود.

با این حال، آغاز به کار پروژه‌هایی نظیر تصفیه‌خانه فاضلاب بندرعباس، که نویدبخش کاهش چشمگیر آلودگی در جنوب کشور است، روزنه امیدی برای آینده‌ای پاک‌تر به شمار می‌رود. بهره‌برداری از پساب تصفیه شده در صنایع نیز گامی مهم در جهت مدیریت پایدار منابع آبی و جلوگیری از فرونشست زمین است.

امید می‌رود موفقیت این طرح‌ها به انگیزه‌ای قوی برای سرمایه‌گذاری بیشتر در زیرساخت‌های تصفیه فاضلاب در تمامی شهرهای ساحلی تبدیل شود تا با همکاری دولت، صنعت و مردم، شاهد بازگشت حیات به دریاهای ایران و حفظ این سرمایه‌های طبیعی برای نسل‌های آینده باشیم.